Schurend verleden

Hoe gaan we in het heden om met het verleden? Deze vraag is een bron van inspiratie, maar ook van conflict. Denk aan het debat over Zwarte Piet en het slavernijverleden. Of aan discussies over herbestemming van leegstaande kerken. Het gesprek over de te maken keuzes raakt aan vraagstukken rond eigenheid en identiteit. En telkens weer zien we dat daarbij emotionele claims op het verleden worden gemaakt.

Erfgoedwijsheid
De 21ste-eeuwse burger is gebaat bij inzicht in het krachtenspel van belangen en emoties rond tradities, museale collecties en oude gebouwen. Inzicht in de dynamiek van erfgoedvorming maakt je ‘erfgoedwijs’. Erfgoedwijsheid is het geheel aan competenties die mensen in staat stellen om zich kritisch tot erfgoed te verhouden en het gesprek daarover te voeren. Door oog te hebben voor de maatschappelijke dynamiek rond erfgoed en de eigen positie daarin. Erfgoedwijsheid is niet alleen een belangrijke competentie voor professionals, maar voor ons allemaal.

Emotienetwerken
Om tot een erfgoedwijze samenleving te komen, werkt een team van onderzoekers onder leiding van Hester Dibbits aan een nieuwe methode: emotienetwerken. Emotienetwerken zijn de uiteenlopende gevoelens die mensen bij een erfgoed-item hebben en die soms flink kunnen botsen. Maar emotienetwerken is ook een werkwoord. Het is een oefening die inzicht verschaft in het ingewikkelde samenspel van emoties en belangen rond erfgoed. Vanuit een netwerkbenadering – geïnspireerd op het werk van onder andere Bruno Latour – worden de samenhang en wisselwerking tussen mensen onderling en die met een erfgoed-item onder de loep genomen. Het idee is dat deelnemers de onderlinge relaties zien veranderen en zich daardoor bewust(er) worden van de complexe dynamiek rond erfgoed. Lees hier het achtergrondinterview over emotienetwerken.

Lees hier het artikel Emoties bij erfgoed van Melissa de Vreede. Dit artikel verscheen in het vmbo-themanummer van Kunstzone (#1, 2019) dat samen met het LKCA tot stand is gekomen.

Op de Nationale Wetenschapsagenda
Sinds 2017 kent Nederland een Nationale Wetenschapsagenda (NWA) voor onderzoek en innovatie. Deze onderzoeksagenda is onderverdeeld in 25 routes. Een daarvan is de route Levend verleden. Deze route onderzoekt de betekenis van het verleden in en voor een innovatieve samenleving. In het kader van deze route worden tal van initiatieven ontplooid op het terrein van emotienetwerken en erfgoedwijsheid. Steeds in samenwerking met verschillende academische, creatieve en maatschappelijke partners.

Emoties rond religieus erfgoed
Het onderzoek naar emotienetwerken heeft ook een plek gekregen in de NWA-route Op weg naar veerkrachtige samenlevingen. Binnen deze route is een startimpuls vrijgegeven voor een themaprogramma dat zich speciaal richt op jongeren: Jongeren in een veerkrachtige samenleving (JOIN). Binnen JOIN richt het onderzoek Emotienetwerken rond erfgoed in educatieve settings (EmErEd) zich op de ontwikkeling van een emotienetwerkmethode in erfgoededucatie. In dit tweejarige onderzoek staat religieus erfgoed centraal. Wat gebeurt er als leerlingen samen met hun docent en een erfgoededucator de emoties rond een specifiek item in kaart brengen en daarover in gesprek gaan? Maakt deze exercitie de deelnemers erfgoedwijs? Geeft het hen inzicht in de dynamiek rond erfgoed en hun eigen positie?

In het voorjaar van 2018 observeerde Marlous Willemsen bijvoorbeeld wat er gebeurde tijdens een reeks emotienetwerkworkshops rond een replica van het kruis van The Passion. Deelnemers waren leerlingen en docenten van praktijkcollege De Dreef uit Amsterdam-Zuidoost. En eind 2018 bezochten kinderen uit groep 7 Museum Gouda voor een experiment: hoe maak je kinderen duidelijk dat cultureel erfgoed dynamisch is? En dat je erover van mening mag verschillen? In deze fase wordt ingezet op visualisatie, verbeelding, spiegeling, het in beeld brengen van de meerstemmigheid en de verschuivingen die zich kunnen voordoen in de posities van mensen. Betrokken partners zijn de Reinwardt Academie, de Erasmus Universiteit Rotterdamhet Landelijk Kennisinstituut Cultuureducatie en AmateurkunstImagine ICde CED-GroepWaag technology & society en Museum Gouda.

Internationale samenwerking
In 2018 ontving het onderzoeksteam een KIEM-beurs voor het project Facilitated Interaction on Heritage and Wellbeing. Dit project bekijkt hoe de methode van emotienetwerken aansluit bij educatieve instrumenten die in het buitenland zijn ontwikkeld voor en door de museale sector. Daarnaast wordt er gewerkt aan een toolkit die abstracte begrippen uit het academische veld naar de dagelijkse praktijk kan vertalen. Het onderzoeksteam bestaat uit de Vrije Universiteit Amsterdam, de Universiteit van AmsterdamUniversity College London, Vinger.nl en het Typhlological Museum in Zagreb.

Trainingen voor professionals en beleidsmakers
Professionals en beleidsmakers hebben behoefte aan een nieuwe, dynamische manier van kijken naar erfgoed. En aan het op een inclusieve manier voeren van het gesprek hierover. In antwoord op die behoefte geeft de Reinwardt Academie in samenwerking met onder andere Imagine IC trainingen in erfgoedwijsheid. Hierin worden emotienetwerken rond concrete cases in kaart gebracht. De trainingen maken deelnemers bewuster van de historische dynamiek rond erfgoedvorming en van hun eigen rol in die dynamiek.

In het voorjaar van 2019 kwamen archivarissen, archiefeducatoren en erfgoedprofessionals samen in het Nationaal Archief om na te denken over het inclusieve archief. Aansluitend gaf Hester Dibbits een workshop emotienetwerken. Lees haar keynote hier.

Pabo en Curriculum.nu
Regelmatig zijn er ook trainingen voor pabo-studenten. Zodat toekomstige docenten op hun beurt scholieren erfgoedwijs kunnen maken. Op initiatief van het Vakoverleg Erfgoededucatie wordt tegelijkertijd geijverd om erfgoededucatie stevig verankerd te krijgen in het nieuwe curriculum van het basis- en voortgezet onderwijs. Leerlingen die erfgoedwijs zijn, kunnen zélf een mening vormen over de betekenis van sporen uit het verleden. En zij kunnen daarover het gesprek met anderen aangaan. Lees hier het visiedocument Erfgoededucatie in het nieuwe curriculum.

Bachelor en master
De Reinwardt Academie besteedt op zowel bachelor- als masterniveau aandacht aan emotienetwerken. De bacheloropleiding biedt een (keuze)vak aan rond dit onderwerp en kijkt naar samenwerkingsmogelijkheden met andere onderwijsinstellingen. Op masterniveau werpt onderzoek op dit gebied zijn vruchten af. Zo schreef alumna Jacquelien Vroemen het boek Educatie in erfgoed, met praktische aanbevelingen voor het ontwikkelen van erfgoedwijze educatieprojecten.

Conferenties en debat
Samen met Imagine IC organiseert de Reinwardt Academie al sinds 2013 verkenningen over erfgoed en emoties. Een eerste reeks events vond plaats onder de titel Immaterieel Erfgoed met Prik. De opvolger was het programma Stadsgevoel, met afleveringen in 2017 en 2018. Maar er gebeurde meer. Zo waren er in het najaar van 2018 bij Spui25 in Amsterdam twee bijeenkomsten rondom emotienetwerken. En werd op de internationale conferentie Sharing Arts & Heritage in Leeuwarden een workshop emotienetwerken gegeven .

Contact

Heeft u vragen over erfgoedwijsheid of emotienetwerken? Neem dan contact op met Charlotte Faber via charlotte.faber@ahk.nl.

Delen
 

De mensen achter het onderzoek

Ontmoet het team