Disclaimer
De organisatie van Erfgoedarena is zich ervan bewust dat tijdens deze bijeenkomst niet alle stemmen en perspectieven recht zijn gedaan. De casussen die aan bod kwamen, raken complexe en actuele kwesties. Met dit programma streefde de organisatie naar verdieping. Er werd ruimte gemaakt voor dialoog, verschillende perspectieven en meervoudigheid.
Verslag Erfgoedarena over "Perspectieven op Weerbaar Erfgoed"
Geschreven door Reinwardt student Manon Potze
Tijdens de Erfgoedarena van 14 mei 2025 werd het thema "Weerbaar Erfgoed" van verschillende kanten belicht. Wat betekent het om cultureel erfgoed te beschermen in situaties van conflict, geweld of uitsluiting? En vanuit wiens perspectief wordt er gekozen wat behouden blijft? In een wereld waarin erfgoed steeds vaker onderwerp van debat of conflict is, onderzochten sprekers en publiek gezamenlijk hoe erfgoed niet alleen bewaard, maar ook weerbaar kan zijn.
De avond stond in het teken van kwetsbare verhalen, scherpe analyses en collectieve reflectie. Onder leiding van moderator Max Arto de Ploeg Bedoyan kwamen activisten, erfgoedprofessionals en kunstenaars aan het woord. Twee panelgesprekken vormden de kern van het programma, afgewisseld met publieksinteractie en reflectie.
De toon van de avond was persoonlijk, indringend en kritisch. "Erfgoed is niet iets uit het verleden, maar iets wat leeft. En dat betekent ook dat het onder druk kan komen te staan." – Max Arto de Ploeg Bedoyan
Verloop van de avond
De avond begon met een warm welkom en introductie van het thema. Max benadrukte dat erfgoed nooit neutraal is en dat het bewaren ervan vaak verbonden is aan macht. Daarna volgde een openingslied van Sherlien Sanches. Zij is afkomstig uit de Kalinhagemeenschap in Suriname en werkt aan het zichtbaar maken van onderbelicht immaterieel erfgoed, onder andere via internationale samenwerkingen met Suriname, Indonesië en India. Het was een zegeningslied ter ere van de voorouders en de geest van de avond. Het publiek was zichtbaar stil en geraakt, waarmee het de toon zette voor de persoonlijke verhalen die zouden volgen.
Eerste panel
In het eerste panel, waarin Sherlien Sanches en Chihiro Geuzebroek zitting hadden, stond de rol van kolonisatie centraal in de uitwissing van erfgoed. Er werd gesproken over hoe inheemse gemeenschappen door koloniale machten systematisch zijn gemarginaliseerd en hoe hun geschiedenis, kennis en cultuur zijn onderdrukt of genegeerd. Een krachtig voorbeeld werd gegeven door Sherlien Sanches, die wees op het feit dat de inheemse geschiedenis van Suriname nauwelijks terug te vinden is in het Nederlandse onderwijs. Vaak wordt deze geschiedenis gereduceerd tot één enkele zin in schoolboeken, waarna de aandacht uitgaat naar de slavernijgeschiedenis:
"In schoolboeken staat één zin: 'De Indianen waren de oorspronkelijke bewoners van Suriname.' Daarna begint het verhaal over slavernij. Maar daar begon onze geschiedenis niet." - Sherlien Sanches
Chihiro Geuzebroek voegde daaraan toe dat het begrip ‘inheems’ pas betekenis krijgt in een koloniale context: wanneer mensen van hun land worden verdreven en tot de ‘ander’ worden gemaakt. Kolonisatie richtte zich niet alleen op het veroveren van gebieden, maar ook op het onderdrukken van kennis, verhalen en cultuur. Ze verwees naar termen als Kalinha, Quechua of Lakota: namen die binnen gemeenschappen betekenisvol zijn, maar in dominante vertellingen vaak verloren gaan of verkeerd worden weergegeven.
Een ander indringend punt was de link tussen erfgoed en taal. Veel inheemse talen zijn met opzet onderdrukt of verboden, wat leidt tot het verdwijnen van complete wereldbeelden. Het laat zien dat erfgoed niet beperkt is tot tastbare zaken, maar ook verankerd is in immateriële vormen zoals taal en rituelen.
Musea, menselijke overblijfselen en repatriëring
Vervolgens werd ingezoomd op musea en de omstreden aanwezigheid van menselijke overblijfselen in collecties. Sherlien vertelde over een Kalinha-baby op sterk water in het depot van het Wereldmuseum Amsterdam. Een voorbeeld dat veel aanwezigen zichtbaar raakte. De baby is geen archeologisch object, maar een menselijk lichaam met culturele betekenis, spirituele waarde en een geschiedenis die niet los gezien kan worden van het koloniale verleden.
Het verhaal riep vragen op over eigenaarschap, ethiek en verantwoordelijkheid binnen musea. Hoe ga je als instelling om met objecten die verkregen zijn in koloniale contexten? En hoe dragen musea bij aan herstel: van relaties, van rechtvaardigheid, en cultureel verlies?
Sherlien vertelde dat er nu stappen worden gezet richting repatriëring, in overleg met inheemse dorpshoofden en vertegenwoordigers uit Suriname. Het proces is kwetsbaar, maar wordt met zorg en openheid benaderd: “Een waardige begrafenis is het minste wat we kunnen doen. Dit gaat over erkenning – niet alleen van een leven, maar van een gemeenschap.”
Chihiro verwees hierbij naar de Native American Graves Protection and Repatriation Act (NAGPRA) uit de Verenigde Staten. Een wet die de teruggave van inheems erfgoed en menselijke resten verplicht stelt. In Nederland bestaat er nog geen vergelijkbare wetgeving.
Erfgoed en land
Chihiro Geuzebroek, activist en kunstenaar, gaf een krachtig voorbeeld van hoe koloniale machten zich cultureel erfgoed kunnen toe-eigenen of uitwissen: Mount Rushmore, uitgehouwen in een heilige berg van de Lakota. Oorspronkelijk staat deze plek bekend als de ‘Six Grandfathers’ en heeft zij een diepe spirituele betekenis voor de Lakota-gemeenschap.
Door het uithakken van de gezichten van vier Amerikaanse presidenten – George Washington, Thomas Jefferson, Theodore Roosevelt en Abraham Lincoln – werd deze betekenis overschreven.
Chihiro liet zien dat het beeldhouwwerk wordt gezien als een koloniale provocatie: een voorbeeld van hoe erfgoed wordt ingezet als machtsmiddel. De oorspronkelijke betekenis van de plek wordt letterlijk en figuurlijk uitgehakt en vervangen.
Sherlien vertelde vervolgens over het initiatief ‘Bos der Heling’, een voorstel om een stuk land terug te geven aan inheemse gemeenschappen. Het zou een fysieke plek zijn voor ontmoeting, genezing en kennisdeling, maar ook een symbolisch gebaar van erkenning.
Intermezzo
Via een interactieve Mentimeter kon het publiek zelf nadenken met de vraag: Voor welk erfgoed wil jij je inzetten, en hoe?
De reacties waren uiteenlopend: sommigen noemden lokale familiegeschiedenis, anderen stelden de zichtbaarheid van queer-erfgoed of erfgoed van migranten centraal. Een groep studenten reflecteerde op hun toekomstige rol binnen musea of archieven. Het werd duidelijk dat erfgoed niet iets statisch is, maar voortdurend in beweging, en dat het vraagt om betrokkenheid.
Tweede panel
Na dit interactieve moment met het publiek, werd het tweede panel gestart met sprekers Thomas van Linge en Umayya Abu-Hanna. Zij gaven inzicht in hoe erfgoed geraakt wordt door oorlog, kolonisatie en geweld en wat dit betekent voor gemeenschappen die hun geschiedenis en cultuur dreigen te verliezen.
Thomas van Linge, freelancejournalist en onderzoeker gespecialiseerd in conflictgebieden, vertelde over zijn recente bezoek aan Syrië.
Hij vertelde hoe de oorlog diepe littekens heeft achtergelaten, niet alleen op mensen, maar ook op het erfgoed. Echter liet hij ook zien hoe mensen ondanks de oorlog zorg droegen voor hun erfgoed. Zo deelde hij onder andere beelden van het Romeinse theater in Busra, dat goed bewaard is gebleven. Thomas sprak met Syrische jongeren die vertelden hoe de lokale gemeenschap het theater tijdens de oorlog bleef onderhouden en herstellen. Dit deden ze onder andere met stenen uit de omgeving, om de authenticiteit te behouden. De strijdende partijen gebruikten het theater niet voor militaire doeleinden, om schade te voorkomen.
Thomas benadrukte dat internationale erfgoedbescherming belangrijk is, maar dat in een land waar miljoenen mensen dakloos zijn, eerst basisvoorzieningen nodig zijn voordat restauratie van monumenten mogelijk is. Hij waarschuwde ook voor de recente toename van illegale opgravingen en handel in erfgoed, gedreven door armoede.
Umayya Abu-Hanna, schrijver van Palestijnse afkomst, sprak op indringende wijze over het Palestijnse erfgoed. Ze wees op de dubbele bedreiging: enerzijds de fysieke vernietiging van erfgoed, anderzijds de culturele toe-eigening en herschrijving van geschiedenis.
“Wat er gebeurt, is niet alleen vernietiging. Het is een strategie om mensen hun geschiedenis af te nemen.” Umayya benadrukte dat erfgoed niet alleen materieel is, maar ook leeft in verhalen, recepten, liederen en het verbouwen en maken van wijn met lokale druiven. Ze liet ook zien hoe sociale media, zoals TikTok, worden gebruikt om erfgoed zichtbaar te houden en hoe zelfs daar censuur en uitsluiting een rol spelen.
Online bijdrage van Lori Khatchadourian
Lori Khatchadourian, professor aan Cornell University en medeoprichter van Caucasus Heritage Watch, sprak via een live verbinding over erfgoedvernietiging in NagornoKarabach. Ze legde uit hoe Armeens erfgoed in deze regio systematisch wordt vernietigd of geclaimd door Azerbeidzjan.
Ze vertelde over honderden Armeense kerken, kloosters en begraafplaatsen die in de afgelopen jaren zijn verdwenen of beschadigd. Volgens haar is er sprake van staatsgesponsorde uitwissing, bedoeld om de Armeense aanwezigheid in de regio onzichtbaar te maken.
“Het gaat hier niet alleen om stenen. Het gaat om het wissen van geschiedenis – van identiteit.”. Ze waarschuwde dat erfgoed ook kan worden ‘herlabeld’. Kerken worden bijvoorbeeld voorgesteld als ‘Albanees’ erfgoed, om de Armeense claim te ontkennen. Naast vernietiging is er dus ook sprake van culturele toe-eigening als politieke strategie.
Afsluiting en borrel
Alle sprekers benadrukten dat erfgoedbescherming in conflictsituaties méér vereist dan restauratie: het vraagt ook aandacht voor mensenrechten, gemeenschap en historische rechtvaardigheid. Erfgoed is meer dan monumenten, het is een drager van identiteit, herinnering en hoop.
De avond werd afgesloten met een dankwoord en een uitnodiging om het gesprek voort te zetten tijdens de borrel. De gesprekken daar gingen onverminderd door, met veel persoonlijke gesprekken.
De Erfgoedarena van 14 mei bood geen gemakkelijke antwoorden, maar wel een diepgaande blik op de politieke en persoonlijke lagen van erfgoed. Erfgoed is nooit neutraal, het weerspiegelt machtsverhoudingen, herinnering en uitsluiting. Maar erfgoed kan ook helen, verbinden en activeren.
Als erfgoedstudent of professional kun je kiezen: ben je onderdeel van het systeem, of breek je het open?
Bekijk hier de foto's van deze Erfgoedarena. De Erfgoedarena's bijwonen volgend studiejaar? Aanmelden kan vanaf nu.